Sağlık Yönetimi Paradigması / Necati Kocakoç

Son günlerde gerek sosyal medyada gerekse basında çokça görmeye başladığımız “sağlık yönetimi“ kavramı ve sağlık yönetimi mezunlarının “atanamama sorunları” gündemdeki yerini korumaktadır. Neden sağlık yönetimi bölümüne ihtiyaç duyuldu. Neden bu bölüm mezunlarının ataması yok?  Niçin bu bölümün ve mezunlarının sayıları her geçen gün artmakta? Sağlık yönetimi alanında dünyadaki gelişmeler nelerdir? gibi sorular akıllara gelmektedir.

Dünyada akademik anlamda hastane ve sağlık yöneticiliğinin ilk geliştiği ülkelerin başında Amerika birleşik devletleri gelmektedir. 1919 da “Micheal Davis”, Sağlık kuruluşlarının tıbbı bakım yönü olduğu kadar ekonomik ve sosyal amaçlı birer işletme oldukları ve profesyonel yöneticiler tarafından yönetilmesi gerektiği ifade ettiği görülmektedir. Bu gün Amerika’da hali hazırda 157 üniversitede sağlık idaresi alanında lisans, yüksek lisans ve doktora seviyesinde eğitim vermektedir.  Avrupa da ise 1960’larda başlayan bu süreçte İngiltere, Fransa, Almanya, Belçika ve Hollanda’nın başı çektiği görülmektedir.  Ülkemizde ise 50 yıllık bir geçmişe sahip olan sağlık yönetimi Sağlık Bakanlığına bağlı olarak 1963 yılında 3 yıllık eğitim veren sağlık idaresi yüksekokulu (SİYO) olarak açılmıştır. 1970 yılında Hacettepe üniversitesinde yüksek lisans eğitimi veren sağlık idaresi bölümü açılmış ve 1975 yılından itibaren lisans, yüksek lisans ve doktora seviyesinde eğitim vermeye başlamıştır. Daha sonra sağlık bakanlığı bünyesindeki sağlık idaresi yüksekokulu Hacettepe üniversitesi bünyesinde birleştirilmiştir. Sonraki yıllarda birçok üniversitede farklı eğitim seviyesinde sağlık yönetimi bölümleri açılmıştır. Bu gün hali hazırda ülkemizde farklı eğitim seviyelerinde elliden fazla üniversitede sağlık yönetimi alanında eğitim verilmektedir. Şuanda otuzüçbin mezununun olduğu bundan sonraki yıllarda da her yıl içinde üç binden fazla adayın mezunlar listesine katılacağı tahmin edilmektedir.

Temelde sağlık hizmetleri diğer hizmet disiplinlerinden özellikleri nedeniyle ayrılmaktadır. Bu nedenle sağlık hizmetleri yönetimi dünya genelinde en zor sayılan yönetim alanlarından olup bu kapsamda politika oluşturucular ve kaynak sahipleri tarafından profesyonel sağlık yöneticisi aranmaktadır. Dünya sağlık örgütü sağlık alanındaki reformların ve başarısızlığın nedenleri noktasında 1996 ve 2003 yıllarındaki raporlarında sağlık alanında derinlemesine yönetici eğitimi almış profesyonel sağlık yönetici kıtlığına dikkat çekmiştir. Yine benzer değerlendirmelerin ülkemiz kalkınma planları, sayıştay raporları, sağlık hizmetleri master planı, TODAİE raporu, araştırma makalelerinde de profesyonel sağlık yöneticisi ihtiyacı anlamında dikkat çekildiği görülmektedir.

Geçmişten günümüze ülkemiz kamu sağlık kuruluşların yönetimine göz attığımızda Osmanlı döneminde hastanelerin yönetiminde idari ve tıbbı yönetim şeklinde uygulandığını görmekteyiz. Tıbbı bakım yönetiminin “Sertabib” tarafından yönetilirken idari ve mali boyutu “müdir-i Hastane (Hastane Müdürü)” tarafından yönetildiğini görmekteyiz. Cumhuriyet döneminde de benzer bir yönetim uygulamasının olduğunu hastanelerin başında başhekim, başhekim yardımcıları ve hastane müdürü ve müdür yardımcılarının olduğunu görmekteyiz. Ancak hastane müdürü ve müdür yardımcıları kadroları  sağlık yönetimi eğitimi almamış sağlık meslek mensupları ve diğer disiplin meslek mensuplarından oluştuğu görülmektedir. Son dönemlerde kamu hastanelerinin yönetim modelinde “sözleşmeli yöneticilik” modelinin denendiğini görmekteyiz. Dışarından profesyonel yönetici atama amacı taşıyan bu sistemindeki yöneticilerinde önceki yönetici profillerinden pekte farklı olmadığı görülmektedir. Sağlık yönetimi alanında denen modeller ve üniversitelerin profesyonel sağlık yöneticisi yetiştirme çalışmalarında bakıldığında karşımıza şöyle bir tablo çıkmaktadır. Uygulamadan kopuk bir akademi dünyası ve kuramdan kopuk bir uygulamacı dünyası olduğunu görmekteyiz. Oysa her iki kesiminde birbirini besleyen aktörler olması gerekir. Gelinen noktada sağlık yönetiminin yapboz yerine parça bütün ilişkisini kuran, uzun dönemli, bilgiye dayalı, katılımcı, profesyonel yöneticilere ihtiyacının olduğu görülmektedir.

Kaynaklar

  • Kaynak: Tengilimlioğlu, D., Akbolat, M. ve Işık, O. (2012). Sağlık İşletmeleri Yönetimi (5. Baskı). Ankara: Nobel Yayıncılık.
  • World Health Report 2003, Shaping the Future, WHO, Cenevre, 2003.
  • World Health Report 1996, Fighting disease, fostering development, WHO, Cenevre, 2003.
  • http://www.sp.gov.tr/tr/ 20.08.2019 tarihinde erişim mümkün.