Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlüğünde “Okuryazar” şöyle tanımlanıyor: “Okuması yazması olan, öğrenim görmüş (kimse)”. Burada sadece okuyabilmek değil, yazabilmek de gerekiyor. Meselâ bir kitapta yazılan metni okuduk mu “okur”, söylenen bir şeyi herhangi bir alfabe ile yazıya dökebildik mi “yazar”, ikisini birlikte yapabiliyorsak, yani hem okur hem de yazar isek “okuryazar” olmuş oluyoruz.. Eğitim düzeyi tayin edilirken“okuryazar” olmak, ilkokulun altında yer alıyor. Diploması yok ama kendi gayretleriyle okumayı ve yazmayı sökmüş kişiler için “okuryazar” kategorisi kullanılıyor..

Bu temel ve genel bilgiden sonra son yıllarda farklı alanlara dair okuryazarlık kavramsallaştırmalarının ortaya çıktığını görüyoruz. Neler var acaba diye Google’a “okuryazarlığı”, “okuryazarlığı üzerine bir araştırma” gibi anahtar kelimeler yazarak bir tarama yaptık. İşte çıkan kavramlar;

Ekonomi okuryazarlığı, Bilgi okuryazarlığı, İktisadi ve mali okuryazarlık, Çevre okuryazarlığı, Finansal okuryazarlık, Medya okuryazarlığı, Bilişim okuryazarlığı, Sosyal medya okuryazarlığı, Muhasebe okuryazarlığı, Matematik okuryazarlığı, Hukuk okuryazarlığı, Tarım okuryazarlığı, Sağlık okuryazarlığı…

Bunlardan bir kısmını biliyorduk zaten ama yeni duyduklarımız da oldu. Yine sorgulama yapabilmek ve her alana yayılıp yayılmadığını anlayabilmek adına, kelimenin İngilizcesi (literacy) üzerinden giderek “Politik okuryazarlık” (political literacy) var mıdır diye tarama yaptık. Evet, böyle bir okuryazarlık da varmış.. “Politik okuryazarlık” kavramını Türkçe aradık bu sefer, Türkçe literatüre de geçmiş, bununla ilgili çalışmalar yapılmış. Biraz daha detaylı arama yapsaymışız yukarıda maddeler halinde yazdığımız listeye eklenebilecek bir başlıkmış. O zaman kendi ilgi alanımızla ilgili olsun diye, “Seyahat okuryazarlığı” (tavel literacy) kavramını taradık, bakalım ne çıkacak diye! Evet, böyle bir kavram da varmış. “Yaşlanma okuryazarlığı” (Aging literacy) da var, “Ölüm okuryazarlığı” (death literacy) da.. Demek ki okuryazarlık da önceki yazımızda işlediğimiz “turizm” gibi, her konsepte maydanoz olabilecek bir kavram.

Okuryazarlık, okuma ve yazmadan başlayarak “eğitimli”, “bilgili”, diğer insanlardan daha bilinçli olmaya doğru evrilmiş bir kavramdır. Bu haliyle hangi kavramın önüne getirilirse, o konuyla ilgili derinlikli bilgiye sahip olma ve o bilginin gereklerine göre davranmak anlamına gelmektedir. Meselâ yukarıdaki listede “finansal okuryazarlık”; “insanların paralarının en iyi şekilde kullanımı ve yönetimini sağlayacak bilgiye ve yeteneğe sahip olmaları” (Eskici, 2014: 3) olarak tanımlanmaktadır.

Sağlık okuryazarlığı da “İnsanların yaşamları boyunca yaşam kalitesini iyileştirmek amacıyla günlük yaşam içerisinde sağlık hizmetleri, hastalıkların önlenmesi ve sağlığın geliştirilmesi hakkında hedefler belirlerken ve kararlar verirken sağlık bilgilerine erişme, anlama, değerlendirme ve uygulamaya yönelik bilgilerini, motivasyonlarını ve yeterliliklerini ifade etmektedir” (Kickbusch vd., 2013: 4). Yani kavram; kişinin sağlıkla ilgili (hastalık, hastane, hekim, sağlık hizmeti, teşhis ve tedavi vb.) konulara yönelik bilgi, beceri ve yetkinliklerini anlatmaktadır.

Sağlık her insan için temel bir konudur ancak hayat sadece sağlık hizmetlerinden ibaret değildir. Yaşadığımız sürece çeşitli roller üstlenir, işler yapar ve binlerce meseleyle uğraşmak zorunda kalırız. Bu durumda her bir meseleye dair “okuryazarlık” düzeyini artırma ihtiyacı ortaya çıkabilir. Peki, bu mümkün mü? Eğer formal bir eğitimden geçerek ve sertifika alarak “okuryazar” olacaksak her konuda bu mümkün değildir. Ama okuryazarlığı “Beşikten mezara kadar ilim öğrenme” perspektifinden ele alırsak, sürekli okuryazar olmak için mücadele etmemiz gerekiyor. Bunun için de merak etme, hayret etme, okuma, düşünme, sorma ve sorgulama kabiliyetimizin yok edilmediği temel bir eğitim yetecektir. Böyle teçhiz edilmiş kişiler, hayat yolculuğunda her meseleye karşı “okuryazar” duruşlarını ortaya koyabileceklerdir.

 

 

Kaynaklar

  • Eskici, Yasin; Seçilmiş Ülke Örnekleriyle Finansal Okuryazarlığın Önemi ve Tasarruflar Üzerindeki Etkileri, Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, 2014.
  • Kickbusch, Ilona; Pelikan, Jürgen M.; Apfel, Franklin ve Tsouros; Agis D. (Editörler); Sağlık Okuryazarlığı, Sağlam Kanıtlar (Çev. Sağlıklı Kentler Birliği), DSÖ, 2013.